ÇÖPLÜĞÜN DE BİR HAYATI VARDI

Mamak’ın tozlu yollarında koşturduğumuz yıllardı.
Hava ne zaman kapansa, gökyüzü kurşuni bulutlarla dolsa, rüzgâr NATO Yolu tarafından esmeye başlasa, bizim mahallede herkes aynı şeyi anlardı:
Çöplük yine yanıyor.
Aslında “yine” demek biraz haksızlıktı. Çünkü bizim çocukluğumuzda o çöplük sanki hiç sönmezdi.
Ankara’nın bütün gün yiyip içtiği, eskittiği, kırdığı, vazgeçtiği ne varsa Mamak’ın arkasına gönderilirdi. Sonra rüzgâr çıkar, şehir attığı çöpün kokusunu tekrar bize iade ederdi.
Hayatın adaleti bazen böyle çalışıyordu.
Koku evlerin içine kadar girer, genzimizi yakardı. Pencereyi kapatsan fayda etmezdi. O yılların gecekondularında bugünkü gibi ısıcam, hava filtresi, klima filan yok. Zaten olsaydı da bizim evde hava filtresinden önce alınacak yaklaşık iki yüz yetmiş sekiz şey bulunurdu. Çocukluğumun en bedbaht günleri, o çöplüğün dumanının Mamak’ın üzerine çöktüğü günlerdi.
Ama işin tuhaf tarafı şu:
Bizim için cehennem gibi kokan o yer, birileri için ekmek kapısıydı.
ŞEHRİN ARKA KAPISI
Sonra köyden kente göç hızlandı.
Ankara büyüdü.
Ama Ankara büyürken herkese aynı Ankara düşmedi.
Birileri kaloriferli apartmanlara yerleşirken birileri şehrin kenarına tutunmaya çalışıyordu. Önce bir akraba geliyordu. Sonra dayı, amca, kayınbirader, bacanak...
Bugün şehir sosyolojisi kitaplarında buna “hemşehrilik ağları” filan diyorlar.
Bizim mahallede daha kısa söylenirdi:
“Bizim köylüler de gelmiş.”
Gelen insanın evi yoktu, parası yoktu ama dayanışması vardı.
Bir gecekondu yapılacaksa mahalle toplanırdı. Biri tahtayı getirir, biri çiviyi çakar, biri çayı koyar, biri duvarı örerdi.
Ve malzeme lazım olduğunda gidilecek yerlerden biri de NATO Yolu çöplüğüydü.
Çünkü çöplük yalnızca çöp değildi.
Yoksulun Koçtaş’ıydı.
Hem de üyelik kartı istemeyeninden.
Tahta bulunurdu, teneke bulunurdu, demir bulunurdu, karton bulunurdu. Birinin attığı kapı başka birinin evine kapı olurdu. Bir apartman dairesinden “eskidi” diye çıkarılan eşya, birkaç kilometre ötede yeni hayatına başlardı.
Bugün buna “geri dönüşüm”, “döngüsel ekonomi”, “sürdürülebilirlik” diyoruz.
Bizim çocukluğumuzda adı yoktu.
Mecburiyetti.
BİZİM PAYIMIZA GAZOZ KAPAKLARI DÜŞERDİ
Büyükler çöplüğe işe yarayacak malzeme aramaya giderdi.
Biz çocuklar içinse orası bambaşka bir âlemdi.
Rengârenk gazoz kapakları...
Kırmızı, sarı, yeşil, mavi...
Bugünün çocuğuna bir gazoz kapağının nasıl hazine olabileceğini anlatamazsınız. Çocuk odasında yüzlerce oyuncağın bulunmadığı yıllarda hayal gücü, oyuncağın kendisinden daha kıymetliydi.

Kızlardan biri kolu kopmuş bir oyuncak bebek bulurdu.
O bebeğin kolunun olmaması hiç önemli değildi.
Zaten bizim mahallede oyuncakların da sosyal güvencesi yoktu.
Bir çocuk bisiklet gidonu bulurdu. Bisiklet yoktu ama gidon vardı. Olsun.
İnsan bazen elindekinden hareketle hayal kurar.
Belki bisiklet sonra bulunacaktı.
Biz gazoz kapaklarımızı ceplerimize doldurur, büyükler tahtalarını, tenekelerini, kartonlarını sırtlanır, mahalleye dönerdik.
Garip ama gerçek:
Çöplükten dönüş bazen bir şenlik dönüşüne benzerdi.
Çünkü yoksulluk, insanın sevincini tamamen öldüremiyordu.
Sadece sevineceği şeylerin ölçüsünü değiştiriyordu.
ÇÖPÜN BİLE SAHİBİ VARDI
Ama yıllar geçtikçe başka bir şeyi de öğrendik.
Öyle,
“Bugün canım sıkıldı, çöplüğe gideyim de biraz demir toplayayım.”
diye bir dünya yoktu.
Çünkü çöplüğün bile düzeni vardı.
Kâğıdı toplayan başkaydı.
Plastiği ayıran başkaydı.
Metali kollayan başkaydı.
Değerli eşyanın peşinde olan başkaydı.
Kimin hangi bölgeye gireceği, kimin neyi toplayacağı kimi yerlerde görünmez kurallarla belirlenirdi.
Yani anlayacağınız kapitalizm bizim mahalleye fabrikadan önce çöplükte gelmişti.
Çöpün bile piyasası vardı.
Çünkü şehirde yaşayan milyonlarca insanın attığı şey, başka insanlar için hammaddedir. Birinin “çöp” dediği şey, diğerinin akşam eve götüreceği ekmektir.
DÜNYANIN BÜTÜN MAMAKLARI
Sonradan öğrendim ki bizim NATO Yolu çöplüğü dünyada yalnız değildi.
Latin Amerika’dan Afrika’ya, Güney Asya’dan Ortadoğu’ya kadar büyük kentlerin çevresindeki dev atık alanlarının etrafında benzer hayatlar kurulmuştu.
İnsanlar plastik, metal, cam, kâğıt ve elektronik parça topluyor; ayrıştırıyor, satıyor ve geçimlerini sağlıyorlardı.
Demek ki bizim çocukken gördüğümüz manzara yalnızca Mamak’ın hikâyesi değildi. Dünyanın yoksulluk haritasının bir parçasıydı.
ÇÖPLÜK BİZE NE ANLATIYORDU?
Bugün düşünüyorum da NATO Yolu’ndaki o çöplük aslında Ankara’nın gayriresmî sosyoloji fakültesiydi.
Gelir dağılımını orada görürdünüz.
Göçü orada görürdünüz.
Tüketim toplumunu orada görürdünüz.
İşsizliği, dayanışmayı, çocukluğu, çaresizliği, girişimciliği, fırsatçılığı, geri dönüşümü, hatta sınıf farkını bile orada görürdünüz.
Çünkü çöplük yalan söylemez.
Bir şehrin vitrinine bakarsanız zenginliğini görürsünüz.
Çöplüğüne bakarsanız gerçeğini.

Kimin ne kadar tükettiğini, neyi kolayca gözden çıkardığını, kimin başkasının attığıyla yaşamaya çalıştığını orada anlarsınız.
Bir tarafta kullanılabilir bir eşya “eskidi” diye çöpe gider.
Öbür tarafta bir çocuk aynı eşyayı bulduğu için sevinir.

Aralarında birkaç kilometre vardır.
Ama bazen o birkaç kilometre, iki ayrı dünya kadar uzaktır.
VE RÜZGÂR YİNE NATO YOLU’NDAN ESERDİ...
Benim hafızamda ise bütün bu büyük sosyolojik laflardan önce bir koku kaldı.
Yanan çöp kokusu.
Gökyüzüne yükselen o kara duman...
Mamak’ın üzerine çöken sis...
Ve çöplüğün içinde dolaşan insanlar.
Kimi ekmeğini arıyordu.
Kimi evine tahta.
Kimi demir.
Kimi plastik.
Biz çocuklar ise bütün bu yoksulluğun ortasında ne arıyorduk biliyor musunuz?
Gazoz kapağı.
Hem de en renklisinden.
Çünkü çocukluk böyle bir şeydi.
Dünyanın bütün adaletsizliğinin ortasında, cebine üç tane renkli gazoz kapağı koyup eve mutlu dönebilecek kadar zengindik.
Yıllar geçti.
NATO Yolu değişti, Mamak değişti, Ankara değişti. Çöplerimizi toplama biçimimiz de büyük ölçüde değişti.
Ama dünyanın bir yerlerinde hâlâ birileri bizim attığımız şeylerin arasından hayatını çıkarmaya çalışıyor.
Onun için çöp poşetini kapının önüne bırakırken bazen insanın aklına şu gelmeli:
Bizim için hikâyesi biten bir eşyanın, başka birinin hayatında hikâyesi daha yeni başlıyor olabilir.
Ve galiba çocukluğumdan kalan en acı derslerden biri de buydu:
Bazılarımız çöpe ne atacağını düşünürken, bazılarımız çöpten ne bulacağını düşünerek yaşadı.