Çin’in ev sahipliğinde 19 Kasım 2026’da, ABD, Rusya ve Çin liderlerinin bir araya gelerek gerçekleştirdikleri Asya Pasifik Ekonomik İşbirliği Zirvesi’ne (APEC) dair ilk yazımda, (https://www.gazetezebra.com.tr/asya-pasifik-ekonomik-isbirligi-zirvesi-apec-uclu-zirve-ne-anlama-geliyor) toplantının dünya düzeni bakımından tarihî önem taşıdığını belirtmiş, öne çıkan konular, zirvenin muhtemel etkileri irdelemiştik.
Bu yazıda ise üç liderin dünyada barışı sağlamak için mi, yoksa kendi aralarındaki güç mücadelesinin kurallarını yeniden belirlemek için mi bir araya geldiği sorusu ile Dünya kamuoyunda tartışılan “Dağ fare mi doğurdu?” sorusunu cevaplandırabilmek için, toplantının ardından yapılan yorum ve değerlendirmelere bir göz atalım.
ABD Savunma Ajansı : “Üçlü zirve son yılların en önemli toplantısından biridir.”
ABD Başkanı Donald Trump (Beyaz Saray’da düzenlediği basın toplantısında) “Uzun yıllar gerçekleştirilen en önemli uluslararası zirvelerden birini yaptık. Bu ABD, Rusya ve Çin liderleri arasındaki ilk üçlü toplantıydı. Üçümüz arasında ilişki harikaydı. Tarihi zirvenin sonucu, türünün ilk örneği olan üçlü bir barış deklarasyonu oldu. ABD, Rusya ve Çin, nükleer çatışmaya asla izin vermeme hususunda resmen mutabık kaldı.”
Fransız Le Monde Gazetesi : Üçlü zirve, dünyanın üç büyük gücü tarafından yeniden paylaşılacağı anlamına gelmiyor. Çin, Rusya ve ABD’nin stratejik çıkarları birbiriyle ciddi biçimde çatışıyor. ABD- Çin arasında ticaret ve teknoloji rekabeti devam ediyor, üç liderin ortak bir dünya düzeni üzerinde anlaşması mümkün görülmüyor.
Yalta Konferansıyla Shenzhen Zirvesini karşılaştırmak yanıltıcıdır, çünkü bugünkü üç lider arasında gerçek bir stratejik uzlaşma yoktur. Bu görüşme Amerikan başkanının iki stratejik rakibi ile yakın görüntü vermesi bakımından son derece önemlidir. Zirvenin perde arkasında, Şi ve dostu Putin, Trump’ı görkemli törenle adeta uyuttular. Çin’i uluslararası diplomasinin merkezine yerleştirmeyi başardılar. Putin uluslararası yalnızlığı kırıp ABD Başkanı ile eşit düzeyde muhatap olduğunu göstermiş oldu. Trump kişisel ilişkilerde etkiledi, ancak somut diplomatik kazanımlar elde edemedi. Asıl kaygı, Avrupa’nın dışlanması, Avrupa ve diğer ülkeleri karar sürecinin dışında bırakılmasıdır. Ukrayna’nın geleceği Ukrayna olmadan tartışıldı, Tayvan meselesi büyük güçlerin pazarlık konusu haline geldi, Avrupa, kendi güvenliğini tek başına savunmak zorunda bırakıldı. Zirvenin en büyük kazananı Çin’in kendisini küresel diplomasinin merkezine yerleştirilmesidir. En büyük kaybedeni de Avrupa’nın uluslararası güç dengesindeki etkisinin zayıflaması riskidir. Bu üçlü zirve liberal düzen açısından ciddi bir siyasi ve sembolik mesaj taşımaktadır.
Özetle Le Monde, “Üç liderin dünyayı paylaşması değil, Çin’in yükselişi, Putin’in uluslararası meşruiyet arayışı ve Trump’ın kişisel diplomasi anlayışını aynı sahnede buluşturan bir güç gösterisidir” yorumunu yaptı.
Fransız le Figaro Gazetesi: Trump kaybeden tarafta. Şi Cinping ve Putin zayıflamış bir Amerikan başkanından diplomatik avantaj sağladı. Şi Cınping kazanan tarafta, Çin yeni dünya düzeninin merkezindeki güç olarak öne çıktı. Putin kazanan tarafta, Rusya uluslararası arenada yeniden büyük güç statüsü görüntüsü verdi. Avrupa dışarıda kaldı.
Üç büyük liderin Avrupa olmadan dünya meselesini konuşması ciddi bir risk olarak değerlendirildi. Le Figaro’ya göre, en çarpıcı husus zirvenin yeni bir dünya düzeninin başlangıcından ziyade, Amerikan üstünlüğünün gerilemesinin sembolü olduğu. Kısaca Le Monde zirvenin bir Yalta olmadığını vurgularken, Le Figaro Amerikan gücünün gerileyişini ve Çin’in yükselişini öne çıkardı.
Reuters, Radio Free Europe, Radio Liberty
Toplantı sonunda, deklarasyon hakkında yayımladıkları haberlerde açıklamanın içeriğini ve somut sonuçlarının sınırlı kaldığı vurgulandı.
Zirvede alınan kararlar
19 Kasım 2026’da Shenzhen’de Trump, Putin ve Şi’nin gerçekleştirdiği üçlü görüşme 90 dakika sürdü. Toplantı sonunda yayımlanan dört maddelik ortak bir deklarasyon:
• Rafineri petrol ürünleri üretim ve arzının arttırılması yönünde işbirliği,
• Devlet görevlilerinin uluslararası mahkemeler karşısındaki dokunulmazlıklarının vurgulanması,
• Nükleer savaşın kazanılamayacağı ve asla yapılmaması gerektiğinin teyidi,
• BM’in reforme edilmesidir.
Dünya kamuoyunun beklentisi
• Ukrayna-Rusya ve ABD, İsrail-İran Savaşlarının sonlandırılması için somut bir yol haritası,
• Nükleer silahlanmanın sınırlandırılması ve yeni bir silahsızlanma anlaşması,
• ABD-Çin ekonomi ve teknoloji teknolojik rekabetinin yumuşatılması,
• Birleşmiş Milletlerin yeniden yapılandırılması,
• Uluslararası güvenlik sisteminin güçlendirilmesi idi.
Sonuç
Diplomatik açıdan tamamen sonuçsuz bir toplantı olmasa da yarattığı tarihi beklentinin gerisinde kaldığı söylenebilir.
Nükleer silahların azaltılmasına ilişkin takvimin belirlenmemesi, devam eden savaşların sonlandırmaya ilişkin bir takvim açıklanmaması nedenleriyle zirvenin hayal kırıklığı yarattığı da bir gerçektir. Yayınlanan deklarasyon da diplomatik bir uzlaşma niteliğinde kalmıştır.
Barışın ilan edilmesi başka, barışın inşa edilmesi başkadır.