Dünyanın uluslararası güçleri olarak kabul edilen, en büyük askerî ve nükleer güçleri arasında yer alan ABD Başkanı Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping'in (Xi Jinping), 19 Kasım 2026’da, Çin'in ev sahipliğinde (Shenzhen kentinde), geleceğin dünya düzeni bakımından tarihî önem taşıyan üçlü zirveyi gerçekleştiriyor.
Üç liderin amacı
Zirve öncesinde olumlu mesajlar veren üç liderin dünyanın gözlerinin çevrildiği bu tarihi toplantıdan beklentilerini şöyle özetleyebiliriz:
- Trump: İran savaşının sonuçları, uluslararası diplomaside ABD'nin belirleyici rolünün korunması, Çin ile ticari ilişkilerin istikrara kavuşturulması ve nükleer silahların azaltılması.
- Putin: Rusya'nın uluslararası alandaki konumunu güçlendirmek, Batı yaptırımlarının etkisini azaltmak ve Ukrayna savaşında Moskova'nın çıkarlarını gözeten bir diplomatik zemin oluşturmak.
- Şi Cinping: Çin'in küresel liderlik iddiasını güçlendirmek, ABD ile ticaret ve teknoloji gerilimini yönetmek, Rusya ile stratejik ortaklığını sürdürmek ve Çin'i uluslararası diplomasinin merkezinde tutmak.
Öne çıkan beş konu
· Nükleer silahların kontrolü: Trump; ABD, Rusya ve Çin arasında nükleer silahların azaltılmasını ve yeni bir silah kontrolü anlaşmasını gündeme getirmek istiyor. Ancak Çin'in, nükleer kapasitesi, ABD ve Rusya'nın gerisindeyken eşit sınırlamalara yanaşması beklenmiyor. Ayrıca ABD-Rusya arasındaki son nükleer silah kontrol anlaşması New START'ın sona ermiş olması bu konuyu daha önemli kılıyor.
· Ukrayna-Rusya savaşı: Putin, savaşın sona erdirilmesi konusunda Rusya'nın taleplerini gündeme taşımak istiyor. Trump da savaşı bitirecek diplomatik bir başarı arayışında. Ancak Çin, Ukrayna meselesinin üçlü görüşmenin merkezine yerleştirilmesine sıcak bakmıyor. Ukrayna'nın ve Avrupa'nın masada bulunmaması önemli bir sorun.
· İran ve Orta Doğu: ABD'nin İran'la savaşı ve bölgesel güvenlik sorunlarının ele alınması beklenen konular arasında. ABD'nin İran konusunda Rusya ve Çin'in tutumunu değerlendirmesi de önemli.
· Ekonomi ve ticaret savaşları: ABD-Çin arasındaki gümrük vergileri, nadir toprak elementleri, yarı iletkenler ve yapay zekâ teknolojileri üzerindeki kısıtlamalar gündemde. İki ülke arasındaki geçici ticari ateşkesin 10 Ocak 2027'ye kadar uzatılmış olması da görüşmelere ayrı önem kazandırıyor.
· Küresel güç dengeleri: Üç ülkenin uluslararası krizlerdeki rolü, büyük güçler arasındaki ilişkiler ve yeni bir güvenlik mimarisinin nasıl şekilleneceği toplantının daha geniş çerçevesini oluşturuyor.
Zirvenin muhtemel etkileri
Bence bu buluşmanın sonuçlarını üç ayrı düzeyde değerlendirmek gerekiyor.
Dünya düzeni açısından
- ABD'nin tek başına belirleyici olduğu bir dünya düzeninden, birden fazla büyük gücün etkili olduğu bir yapıya geçiş tartışmaları güçleniyor.
- Çin, ABD ve Rusya ile aynı masada bulunarak küresel diplomatik ağırlığını ortaya koyuyor.
- Rusya, Batı ile yaşadığı gerilimlere rağmen büyük güç diplomasisinin dışında kalmadığını gösteriyor.
- Avrupa ülkeleri, kendi güvenliklerini ilgilendiren konuların ABD, Rusya ve Çin arasında görüşülmesinden kaygı duyuyor.
Savaşlar açısından
Nükleer silahların sınırlandırılması konusunda bir uzlaşma sağlanması, dünya güvenliği açısından önemli olurdu. Ancak üç ülkenin çıkarları aynı değil.
Ukrayna ve İran savaşlarının geleceği de bu ülkelerin karşılıklı ilişkilerinden bağımsız düşünülemez. Bununla birlikte, üç liderin görüşmesi tek başına savaşların sona ermesi anlamına gelmez.
Türkiye açısından
Türkiye'nin bu zirveyi dikkatle izlemesi gerektiğini düşünüyorum.
- NATO üyesi olan Türkiye, ABD ile savunma ve güvenlik ilişkilerini sürdürürken Rusya ile komşuluk, enerji ve Karadeniz ilişkilerini de yönetmek zorunda.
- Çin'in ekonomik ve teknolojik yükselişi, Türkiye'nin dış ticaret ve yatırım politikalarını doğrudan ilgilendiriyor.
- Ukrayna savaşı, Karadeniz'in güvenliği ve Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye açısından özel önem taşıyor.
- İran ve Orta Doğu'daki gelişmeler, Türkiye'nin sınır güvenliğini, enerji politikalarını ve bölgesel istikrarını etkiliyor.
Yalta Konferansı ile karşılaştırılabilir mi?
Gerek dış basında gerek Türk basınında üçlü zirve Yalta Konferansı benzetmesine dair haberler, analizler, değerlendirmeler yer aldı.
Yalta Konferansı, Şubat 1945'te Roosevelt, Churchill ve Stalin’in masaya oturduğu, İkinci Dünya Savaşı sonrasının siyasi düzenini görüştükleri, Almanya'nın geleceği ve Avrupa'daki nüfuz alanlarının ele alındığı bir görüşmeydi.
Üç liderin ilk kez bu formatta bir araya gelmesi, toplantıyı ayrıca önemli kılıyor. Ancak Yalta Konferansı ile karşılaştırılırken dikkatli olmak gerekir. Henüz dünyanın paylaşılması veya yeni bir uluslararası düzen üzerinde anlaşılması söz konusu değildir.
Bugün gerçekleştirilmekte olan üçlü buluşmada; ABD, mevcut küresel liderliğini korumak istiyor. Çin, yükselen ekonomik ve stratejik gücünü uluslararası düzene yansıtmak istiyor. Rusya, Batı'nın kendisini çevrelemesine karşı uluslararası konumunu güçlendirmeye çalışıyor. Bu itibarla bugünkü zirveyi ‘yeni bir Yalta’ olarak nitelendirmek için henüz yeterli veri yok. Üstelik Ukrayna ve Avrupa'nın kendi gelecekleri hakkındaki kararların dışında bırakılması ihtimali ciddi diplomatik kaygılar doğuruyor.
Genel değerlendirme
Bu zirvede öne çıkan hususları özetle şöyle sıralamak mümkün:
· Savaşların yalnızca cephelerde kazanılmadığı, ekonomik yaptırımların, teknoloji ambargolarının, enerji kaynaklarının ve diplomatik pazarlıkların da birer güç aracı olduğu görülüyor.
· Üç büyük gücün liderleri, birbirleriyle rekabet ederken aynı zamanda birbirlerine ihtiyaç duyuyor. Bu, günümüz uluslararası ilişkilerinin önemli çelişkilerinden biridir.
· Dünya nüfusunun geri kalanının geleceğini etkileyen kararların, birkaç büyük gücün liderleri tarafından şekillendirilmesi ihtimali, uluslararası sistemin temsil ve adalet sorununu yeniden gündeme getiriyor.
· 21'inci yüzyılın bu buluşması, dünyanın yeni bir Yalta'ya hazırlandığını henüz kanıtlamasa da küresel güç mücadelesinin artık yalnızca silahlarla değil; ekonomi, teknoloji, enerji, diplomasi ve nüfuz alanları üzerinden yürütüldüğünü göstermektedir. Üç büyük gücün aynı masaya oturması barış için bir fırsat olabileceği gibi, dünyanın geri kalanının geleceğinin büyük güçlerin çıkar hesaplarına terk edilmesi riskini de taşımaktadır.
Zirvenin gerçek etkilerini değerlendirmek için toplantı sonrasındaki açıklamaları beklemek gerekiyor.
Kanaatimce, bu zirveyi takip ederken asıl sorulması gereken soru şudur: Üç büyük güç dünyada barışını sağlamak için mi bir araya geliyor, yoksa kendi aralarındaki güç mücadelesinin kurallarını yeniden belirlemek için mi?
Üçlü zirvenin somut kararları ve açıklanmasından sonra üçlü zirvenin Türkiye'nin bölgesel politikalarına etkilerini derinlemesine analiz etmemiz gerekir.
İçinde bulunduğumuz ‘Sessiz Savaşlar Çağında’ 3. Dünya Savaşı söylemleri ve nükleer silah kullanma tehditlerinin savrulduğu şu günlerde dileğimiz bu zirvenin dünyaya derman olmasıdır.