Türkiye'de engelli bireylerin emeklilik koşullarını değiştiren düzenlemenin üzerinden bir buçuk yılı aşkın süre geçerken uygulamanın yol açtığı hak kaybı iddiaları Birleşmiş Milletler'e (BM) taşındı.

DW Türkçe'den Pelin Ünker'in haberine göre, Engelli Emeklilik Dayanışma Derneği (EMED), 15 Ocak 2025'te yürürlüğe giren 7538 sayılı Kanun sonrasında özellikle Ekim 2008'den önce sigortalı olan 4/a kapsamındaki engellilerin yaşadığı sorunlara ilişkin hazırladığı raporları BM'ye iletti.

EMED Başkanı Nazlı Tetik'in DW Türkçe'ye verdiği bilgiye göre, derneğin hazırladığı son ayrıntılı rapor BM'ye gönderildi ve konu değerlendirmeye alındı. Dernek daha önce de 3 Haziran 2026'da BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği bünyesindeki Özel Prosedürler mekanizmasına bilgi sunmuştu.

DW Türkçe'yle paylaşılan Temmuz 2026 tarihli 22 sayfalık rapor, mevzuat değişikliğini, eski ve yeni sağlık değerlendirme sistemlerini, anket sonuçlarını ve örnek vakaları ele alıyor. Düzenlemenin hukuki güvenlik ve sosyal güvenlik hakkı bakımından sorun yarattığını savunan EMED, BM'den düzenlemenin engelli hakları açısından incelenmesini talep ediyor.

Peki engelli emekliliğinde ne değişti ve tartışma neden özellikle 2008 öncesinde sigortalı olanları ilgilendiriyor?

15 Ocak 2025'te yürürlüğe giren 7538 sayılı Kanun, Ekim 2008'den önce sigortalı olan 4/a kapsamındaki engellilerin emeklilik sistemini değiştirdi.

Düzenleme öncesinde bu gruptaki çalışanlar, gerekli sigortalılık ve prim koşullarını sağlamaları halinde engellilik nedeniyle vergi indiriminden yararlanma hakkı üzerinden yaşlılık aylığına hak kazanabiliyordu. 2008'de sosyal güvenlik sistemi değişmesine rağmen daha önce sigortalı olan engelliler için bu uygulama geçiş hükümleriyle korunmuştu.

7538 sayılı Kanun'la vergi indirim belgesine dayalı emeklilik uygulamasına son verildi. 15 Ocak 2025 ve sonrasında başvuran Ekim 2008 öncesi 4/a kapsamındaki sigortalılar da Sosyal Güvenlik Kurumu'nun (SGK) çalışma gücü kaybını esas alan sistemine dahil edildi.

Değişiklikle emeklilik için aranan prim ve sigortalılık koşullarının yanı sıra, emekliliğe uygunluğun belirlenmesinde kullanılan sağlık değerlendirme sistemi de yeniden düzenlendi.

EMED'in raporuna göre eski sistemde engellilik oranları esas alınırken, yeni sistem çalışma gücü kaybının tespitine dayanıyor. Dernek, iki yöntemin aynı sağlık durumu için farklı sonuçlar doğurabildiğini, kanser, kalp ve damar hastalıkları, KOAH, epilepsi ile görme, işitme ve uzuv kaybı gibi durumlarda yeni kriterlerin emeklilik hakkına erişimi zorlaştırabildiğini savunuyor.

Örneğin rapora göre uzuv kaybında önceki değerlendirmede anatomik kayıp ve kalıcı engellilik dikkate alınırken yeni sistemde kişinin hareketlilik, denge, kişisel bakım ve günlük yaşam faaliyetlerindeki işlev kaybı daha belirleyici hale geliyor. Görme ve işitme kaybında da yeni sistemin çeşitli kategorilerinde iki taraflı kayıp daha fazla önem taşıyor. Bunlar EMED'in iki düzenlemenin kriterlerini karşılaştırarak ulaştığı sonuçlar.

Emekliliğine bir yıldan az kalanlar

Düzenlemenin kaç kişiyi etkilediğine ilişkin kamuoyuna açık kapsamlı güncel bir resmi istatistik bulunmuyor. EMED de ilgili kamu kurumlarından idari veri talep ettiğini ancak rapor hazırlanırken kapsamlı verilere ulaşamadığını belirtiyor.

Dernek bu nedenle düzenlemenin etkilerini ölçmek amacıyla Haziran 2026'da 200 kişiyle bir anket yaptı.

Ankete 1 Ekim 2008'den önce sigortalı olan ve 7538 sayılı Kanun sonrasında emeklilik başvurusu reddedildiğini, emeklilik hakkına erişemediğini veya emeklilik statüsünün olumsuz etkilendiğini beyan eden kişiler katıldı. Sonuçlar katılımcıların kendi beyanlarına dayanıyor.

Katılımcıların yüzde 29'u düzenleme yürürlüğe girdiğinde emeklilik şartlarını tamamladığını, yüzde 43,2'si ise emekliliğine bir yıldan az kaldığını belirtti. Katılımcıların yüzde 97,1'inin sağlık kurulu raporu, yüzde 85,8'inin ise vergi indirim belgesi bulunuyordu.

Yüzde 83,4'ü ret sonucu bildirdi

Ankete katılanların yüzde 83,4'ü yeni sistem kapsamındaki ilk çalışma gücü kaybı değerlendirmesinin retle sonuçlandığını bildirdi. Yüksek Sağlık Kurulu değerlendirmesine ilişkin yanıtlarda ise ret oranı yüzde 88,8 oldu.

Ancak bu oranlar SGK'nın Türkiye genelindeki engelli emeklilik başvurularının ret oranını göstermiyor. Anketin düzenlemeden olumsuz etkilendiğini belirten kişiler arasında yapılması nedeniyle sonuçlar yalnızca bu grubun deneyimini yansıtıyor.

Katılımcıların yüzde 76,7'si gelir kaybına uğradığını, yüzde 64,4'ü çalışmaya devam etmek zorunda kaldığını, yüzde 14,4'ü ise işsiz kaldığını belirtti.

Engellilerin çalışma hayatındaki durumuna ilişkin resmi veriler de istihdamdaki tabloyu ortaya koyuyor. Türkiye İş Kurumu'nun (İŞKUR) Haziran 2026 verilerine göre engelli çalıştırma yükümlülüğü kapsamındaki 50 ve üzeri çalışanı bulunan işyerlerinde 124 bin 65 engelli işçi çalışıyor. 50'den az çalışanı bulunan işyerlerinde ise İŞKUR kayıtlarına yansıyan engelli çalışan sayısı 6 bin 142. Engelli çalıştırma yükümlülüğü bulunan işyerlerinde ise 22 bin 11 kişilik kontenjan boş. Temmuz itibarıyla İŞKUR'a kayıtlı iş arayan engelli sayısı 86 bin 208.

EMED anketinde birden fazla yanıtın verilebildiği ayrı bir soruda 139 kişi emekli olamadığını, 95 kişi psikolojik olarak etkilendiğini, 74 kişi sağlık durumunun kötüleştiğini belirtti.

Daha önce emekli olanların aylıkları kesiliyor mu?

7538 sayılı Kanun, değişiklikten önce engelliliği nedeniyle vergi indiriminden yararlanarak yaşlılık aylığı bağlananların aylıklarının ödenmesine devam edilmesini öngörüyor. Ancak bu kişiler belirli durumlarda kontrol muayenesine tabi tutulabiliyor ve değerlendirme sonucunda aylıkları kesilebiliyor.

SGK'nın 2025/4 sayılı Genelgesine göre bu kişilerin kontrol muayenelerinde yeni çalışma gücü kaybı kriterleri değil, engellilik derecesinin belirlenmesine ilişkin Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik uygulanıyor. Kontrol sonucunda engellilik derecesi yüzde 40'ın altına düşen veya yeni belirlenen dereceye göre ilk aylık talep tarihinde gerekli emeklilik koşullarını karşılamadığı tespit edilenlerin aylığı kesilebiliyor. Aylığı bu nedenle kesilen kişinin yeniden emeklilik başvurusu yapması halinde ise çalışma gücü kaybı esasına göre değerlendirme yapılıyor.

EMED ise anketine katılan 10 kişinin daha önce bağlanmış emekliliğinin sonradan iptal edildiğini beyan ettiğini belirtiyor.

EMED'in BM'ye sunduğu raporda yer verilen anonimleştirilmiş örneklerden birinde yüzde 42 engellilik oranına, 20 yıldan fazla sigortalılık süresine, 4 bin 500'den fazla prim gününe ve sürekli vergi indirimi belgesine sahip bir kişinin emekli aylığı almaya başladıktan sonra kontrol muayenesine çağrıldığı ve yeniden değerlendirme sonucunda aylığının durdurulduğu aktarılıyor.

Emeklilik işlemleri tamamlanmadan sistem değişti

EMED'in raporunda, düzenleme yürürlüğe girdiğinde emeklilik işlemleri devam eden veya emekliliğine kısa süre kalan kişilerin beyanlarına da yer veriliyor.

Rapordaki bir katılımcı, "13 Ocak 2025 tarihinde SGK'dan vergi indirimi kapsamında emekli olabileceğime ilişkin yazımı aldım" diyor. İşyerinden çıkış işlemlerini tamamlayamadan kanunun değişmesi nedeniyle emekli olamadığını aktaran katılımcı, "Kazanılmış olduğunu düşündüğümüz haklarımız elimizden alındı. Şimdi ise 'çalışma gücü kaybı yoktur' denilerek 60 yaşına kadar çalışmaya mecbur bırakıldığımızı düşünüyorum" ifadelerini kullanıyor.

Bir başka katılımcı ise iş kazasında sağ elini kaybettiğini, yüzde 45 sürekli engelli raporu ve vergi indirimi hakkı bulunduğunu belirtiyor. SGK'nın kendisine Mayıs 2025'te emekli olabileceğini söylediğini aktaran katılımcı, "Buna güvenerek kredi kullandım. Emekliliğime iki ay kala kanun değişti" diyor. Katılımcı halen çalışmadığını, borçlu olduğunu ve ciddi mağduriyet yaşadığını belirtiyor.

Tetik, kademeli bir geçiş veya önceki koşulları koruyan yeterli bir düzenleme yapılmamasının, yıllarca eski sisteme göre emeklilik planı yapan engelliler açısından hukuki güvensizlik yarattığını söylüyor.

AYM'deki dava sürüyor

7538 sayılı Kanun'un bazı hükümlerinin iptali ve yürürlüğünün durdurulması istemiyle Anayasa Mahkemesi'nde (AYM) açılan E.2025/78 sayılı dava da sürüyor. AYM Genel Kurulu 6 Mart 2025'te davanın esasının incelenmesine karar verdi.

EMED, Ekim 2008 öncesinde sigortalı olup hak kaybına uğradığını belirttiği engellilerin emeklilik haklarının iadesini talep ediyor. Dernek, Ekim 2008 sonrası sigortalılar için ise uluslararası insan hakları standartlarına uygun, adil ve şeffaf bir sistem kurulmasını istiyor.

Tunca'nın iletişim ofisinden yapılan açıklamaya göre, daha önce Okyanus Yedilisi'nin ilk iki parkuru olan Manş Denizi ve Cebelitarık Boğazı'nı başarıyla geçen Tunca, Kuzey Kanalı parkuru için Kuzey İrlanda'nın Donaghadee kıyısından yüzmeye başladı.

Yaklaşık 40 kilometrelik parkurda 14 derece sıcaklıktaki suda kulaç atan Tunca, güçlü gelgitler, soğuk hava ve yoğun denizanası varlığına rağmen mücadelesini sürdürdü.

Antrenörü Mert Onaran, ekibi ve annesi Gül Nur Tunca'nın destek verdiği sporcu, parkurun son bölümünde yaklaşık üç saat boyunca etkili olan güçlü akıntıyla mücadele etti. Zorlu etabı da aşan yüzücü, yaklaşık 16 saat sonunda İskoçya'nın Port Patrick kıyısına ulaşarak geçişi başarıyla tamamladı.

Tunca, Okyanus Yedilisi'nin dördüncü parkur denemesini eylül ayında ABD'deki Catalina Kanalı'nda gerçekleştirecek.

Okyanus Yedilisi'ni Türkiye'den bugüne kadar yalnızca Bengisu Avcı tamamlamıştı.

Guardian'a yaptığı açıklamada, "Bu terimlerin bazıları çok kolay yanlış anlaşılabiliyordu ve bu yüzden pişmanım," diyen Baron-Cohen, "Bu durum, 'otistik insanlar empati yoksunudur' gibi basitleştirilmiş başlıklara yol açabiliyor ki bu doğru değil. Erkek beyni ve kadın beyni gibi bazı ifadelerin günümüzde pek kullanışlı olduğunu düşünmüyorum." ifadesini kullandı.

ABD'li hayırsever Lisa Yang'ın Cambridge Üniversitesi'ne yaptığı 26 milyon sterlinlik (34,5 milyon dolar) bağışın açıklanmasından önce Guardian'a konuşan Baron-Cohen, bu fonun otizmli topluluğun öncelikleri doğrultusunda yapılacak araştırmalar için kullanılacağını söyledi.

Bu, Birleşik Krallık'taki bir üniversiteye otizm araştırmaları için yapılan en büyük bağışlardan biri olup, Baron-Cohen'in denetleyeceği K Lisa Yang Otizm Araştırma Merkezi ve gelecekteki bir Cambridge çocuk hastanesinde kurulacak klinik otizm merkezinin oluşturulmasında kullanılacak.

Araştırma merkezinin, otizmli bireylerin yaşam beklentisini ve sağlık sonuçlarını iyileştirmeye, daha erken teşhise ve yaşam kalitesini artırmaya yönelik pratik çözümlere odaklanması bekleniyor. Baron-Cohen'e göre, özellikle otizmli bireylerin fiziksel sağlığı, bugüne kadar göz ardı edilmiş bir alan.

"İnsanlar otizmi zihin ve beyinle ilgili bir şey olarak düşünse de, otistik bireylerin daha genç yaşta ölme eğiliminde oldukları gerçeği göz ardı ediliyor," dedi.

Ekibinin henüz hakem değerlendirmesinden geçmemiş son bulguları , otizmli bireylerin kardiyovasküler hastalık riskinin önemli ölçüde daha yüksek olduğunu gösteriyor. 141.672 kişiden elde edilen verilere dayanarak, otizmli kadınların, kan basıncı, diyabet ve obezite gibi bilinen risk faktörleri dikkate alındıktan sonra bile, kalp krizi, inme ve diğer ciddi kardiyak olaylar açısından %71 daha yüksek risk altında olduğu sonucuna vardılar.

Baron-Cohen, "20 yıl önce bana otizm ve kardiyovasküler hastalık arasındaki ilişkiyi incelememi isteseydiniz, bu aklımızın ucundan bile geçmezdi, ancak bu fikir otizm topluluğundan geldi," dedi.

Bu ilişkiye yol açabilecek nedenler arasında sağlık hizmetlerine erişim zorluğu, yaşam tarzı veya genetik faktörler yer alabilir. "Eğer hastanız otistik ise, bu özel şeylere de dikkat etmeniz gerektiğini gösteriyor. Doğrudan bir faydası olabilir." ifadesini kullandı.

Merkez ayrıca, daha önceki bazı bulguların daha yaygın olabileceğini gösterdiği doğum ve adet sorunlarıyla ilgili sıkıntılar da dahil olmak üzere, otistik kadınların fiziksel sağlık deneyimlerini de inceleyecek.

Baron-Cohen, "Bu durum duyusal aşırı duyarlılıkla ilgili olabilir, ancak doğrudan hormonal de olabilir. Otizm topluluğuyla olan diyalogumuz, dikkatimizi nereye yönlendirdiğimizi ve hangi olguların veya sorunların ilgi gerektirdiğini, hangilerinin ihmal edildiğini anlamamızı sağlıyor." dedi.

Baron-Cohen, daha önce de otizm camiasında tartışmalara yol açmıştı; bu tartışmalar, otizmi empati eksikliği olarak çerçevelediği ve cinsiyet kalıplarını pekiştirdiği gerekçesiyle eleştirilen "aşırı erkek beyni" teorisine dayanıyor.

Aslında, kendi araştırmasının otistik bireylerin bilişsel empati (yüz ifadelerini ve dili yorumlama) konusunda farklılık gösterdiğini, ancak duygusal empati (başkalarının duygularına içsel tepki) konusunda farklılık göstermediğini ortaya koyduğunu söyledi. "Birinin üzgün olduğunu anladıklarında, bu onları da üzüyor ve bununla ilgili bir şeyler yapmak istiyorlar. Otistik bireylerin empati yoksunu olduğuna dair bir tür efsane var."diye konuştu.

Daha yakın zamanlarda, Baron-Cohen'in ekibi, 10.000 otistik bireyin genom dizilimini çıkarma planı nedeniyle tepkiyle karşılaştı ve bu durum, otistik toplulukla iki yıllık bir istişarenin ardından projenin iptal edilmesiyle sonuçlandı . Baron-Cohen, artık araştırma önceliklerinin otistik bireylerin katkılarıyla şekillendirilebilmesi veya zenginleştirilebilmesi için yeterince erken bir aşamada istişareye çok daha fazla önem verildiğini söyledi.

Baron-Cohen, "Genelleme yapamam ama birçok otistik insan farklı düşünüyor, sadece moda veya geleneklere göre hareket etmiyorlar, kendi başlarına temel ilkelerden yola çıkarak düşünüyorlar ve bir şeye bakmanın çok yeni bir yolunu bulabiliyorlar," dedi.

Cambridge'in bağışı, otizm teşhislerinde devam eden artışın yaşandığı bir dönemde gerçekleşti. 1998 ile 2018 yılları arasında İngiltere'de neredeyse %800'lük bir artış yaşandı ve 2024-2025 yıllarında, olası otizm tanısıyla ruh sağlığı hizmetlerine yönlendirilen çocuk sayısı tek bir yılda neredeyse %50 arttı .

Bazıları bunun sorumlusunun "aşırı teşhis" olduğunu savunsa da, Baron-Cohen insanların "rastgele bir şekilde" teşhis arayacakları fikrini reddetti. Ekibi, pratisyen hekimlerin otizmi uzman sevk merkezleri kadar doğru teşhis edip edemeyeceğini test eden bir pilot çalışma yürütüyor ve bunun "bekleme listelerini bir gecede kısaltabileceğini" söyledi.

Araştırmaya göre engelli bireyler afet öncesi hazırlık, tahliye, geçici barınma ve sağlık hizmetlerine erişimde ciddi engellerle karşılaşıyor. İzmir Büyükşehir Belediye Meclisi Çevre ve Sağlık Komisyonu üyesi Dr. Mustafa Vatansever, afet süreçlerinde engelli bireylerin gereksinimlerinin yeterince dikkate alınmadığını söyledi.

Türkiye’nin yaşadığı büyük afetlerin engelli bireyler üzerindeki etkisinin gözardı edilmemesi gerektiğini belirten Vatansever, “Engelli bireyler, afet durumlarında daha savunmasız durumda kalabilmekte ve mevcut planlar bu grupların özel gereksinimlerini yeterince dikkate almamaktadır. Cumhuriyet'in haberine göre, 2023 depremlerinin olduğu bölgede kayıtlı toplam engelli sayısı 2 milyon 511 bin 950 kişi iken ağır engelli sayısı 775 bin 12’dir. Bölgede Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’na bağlı toplam 66 engelli ve yaşlı bakım merkezi bulunmaktadır ve bunlarda 5 bin 252 kişi hizmet almaktaydı. Sonuç olarak engelli olduğu halde ihmal edilen kişiler oldukça fazla” dedi.

Afetlere hazırlık sürecinin engelli bireylerin tespit edilmesiyle başlaması gerektiğini vurgulayan Vatansever, yerel yönetimlere önemli görevler düştüğünü ifade etti.

Tahliye süreçlerinin engelli bireyler açısından yaşamsal önem taşıdığına dikkat çeken Vatansever, “Zarar azaltma, hazırlık, müdahale ve iyileştirme aşamalarının her biri kendi içinde ayrı önemli olsa da afet veya acil durum anındaki başarılı bir tahliye, engelli bireyler açısından en yaşamsal konulardan birini oluşturmaktadır. Engeli olmayan bireyler için acil çıkışların ve bina içindeki sığınma alanlarının nerede olduğunu bilmeleri yeterli olabilirken engelli bireylerin öncelikle acil çıkışlara ve sığınma alanlarına nasıl ve hangi donanımla ulaşacaklarını bilmeleri gerekmekte” diye konuştu.

Erken tanının önemine vurgu yapılan platformda, ailelerin gelişimsel farklılıkları erkenden fark edebilmeleri için yaş gruplarına göre gelişim basamakları ve dikkat edilmesi gereken işaretler detaylandırılıyor. Ayrıca, başvuru süreçlerine dair rehberlik hizmeti sunularak ailelerin doğru zamanda doğru adımları atması hedefleniyor.

Platformda, ailelerin yanı sıra uzmanlara yönelik müdahale yöntemleri, aile rehberliği içerikleri ve mesleki gelişim materyalleri de yer alıyor. Kamu kurumları, sivil toplum kuruluşları ve akademik çevrelerle iş birliği içinde hazırlanan sitenin, düzenli olarak güncellenmesi planlanıyor.

Ailelere ücretsiz danışmanlık hizmeti

Platform üzerinden ayrıca, bakanlıkça yürütülen ve otizmli çocuğu bulunan her aileye ücretsiz danışmanlık sunan "Bireysel Sosyal Hizmet Danışmanlığı" projesine dair bilgilere de ulaşılabiliyor. 2023 yılında başlatılan ve 34 ilde uygulanan model, otizmli bireylerin tanıdan itibaren en uygun hizmete erişimini ve ailelere psikososyal destek sunulmasını amaçlıyor.