Guardian'a yaptığı açıklamada, "Bu terimlerin bazıları çok kolay yanlış anlaşılabiliyordu ve bu yüzden pişmanım," diyen Baron-Cohen, "Bu durum, 'otistik insanlar empati yoksunudur' gibi basitleştirilmiş başlıklara yol açabiliyor ki bu doğru değil. Erkek beyni ve kadın beyni gibi bazı ifadelerin günümüzde pek kullanışlı olduğunu düşünmüyorum." ifadesini kullandı.

ABD'li hayırsever Lisa Yang'ın Cambridge Üniversitesi'ne yaptığı 26 milyon sterlinlik (34,5 milyon dolar) bağışın açıklanmasından önce Guardian'a konuşan Baron-Cohen, bu fonun otizmli topluluğun öncelikleri doğrultusunda yapılacak araştırmalar için kullanılacağını söyledi.

Bu, Birleşik Krallık'taki bir üniversiteye otizm araştırmaları için yapılan en büyük bağışlardan biri olup, Baron-Cohen'in denetleyeceği K Lisa Yang Otizm Araştırma Merkezi ve gelecekteki bir Cambridge çocuk hastanesinde kurulacak klinik otizm merkezinin oluşturulmasında kullanılacak.

Araştırma merkezinin, otizmli bireylerin yaşam beklentisini ve sağlık sonuçlarını iyileştirmeye, daha erken teşhise ve yaşam kalitesini artırmaya yönelik pratik çözümlere odaklanması bekleniyor. Baron-Cohen'e göre, özellikle otizmli bireylerin fiziksel sağlığı, bugüne kadar göz ardı edilmiş bir alan.

"İnsanlar otizmi zihin ve beyinle ilgili bir şey olarak düşünse de, otistik bireylerin daha genç yaşta ölme eğiliminde oldukları gerçeği göz ardı ediliyor," dedi.

Ekibinin henüz hakem değerlendirmesinden geçmemiş son bulguları , otizmli bireylerin kardiyovasküler hastalık riskinin önemli ölçüde daha yüksek olduğunu gösteriyor. 141.672 kişiden elde edilen verilere dayanarak, otizmli kadınların, kan basıncı, diyabet ve obezite gibi bilinen risk faktörleri dikkate alındıktan sonra bile, kalp krizi, inme ve diğer ciddi kardiyak olaylar açısından %71 daha yüksek risk altında olduğu sonucuna vardılar.

Baron-Cohen, "20 yıl önce bana otizm ve kardiyovasküler hastalık arasındaki ilişkiyi incelememi isteseydiniz, bu aklımızın ucundan bile geçmezdi, ancak bu fikir otizm topluluğundan geldi," dedi.

Bu ilişkiye yol açabilecek nedenler arasında sağlık hizmetlerine erişim zorluğu, yaşam tarzı veya genetik faktörler yer alabilir. "Eğer hastanız otistik ise, bu özel şeylere de dikkat etmeniz gerektiğini gösteriyor. Doğrudan bir faydası olabilir." ifadesini kullandı.

Merkez ayrıca, daha önceki bazı bulguların daha yaygın olabileceğini gösterdiği doğum ve adet sorunlarıyla ilgili sıkıntılar da dahil olmak üzere, otistik kadınların fiziksel sağlık deneyimlerini de inceleyecek.

Baron-Cohen, "Bu durum duyusal aşırı duyarlılıkla ilgili olabilir, ancak doğrudan hormonal de olabilir. Otizm topluluğuyla olan diyalogumuz, dikkatimizi nereye yönlendirdiğimizi ve hangi olguların veya sorunların ilgi gerektirdiğini, hangilerinin ihmal edildiğini anlamamızı sağlıyor." dedi.

Baron-Cohen, daha önce de otizm camiasında tartışmalara yol açmıştı; bu tartışmalar, otizmi empati eksikliği olarak çerçevelediği ve cinsiyet kalıplarını pekiştirdiği gerekçesiyle eleştirilen "aşırı erkek beyni" teorisine dayanıyor.

Aslında, kendi araştırmasının otistik bireylerin bilişsel empati (yüz ifadelerini ve dili yorumlama) konusunda farklılık gösterdiğini, ancak duygusal empati (başkalarının duygularına içsel tepki) konusunda farklılık göstermediğini ortaya koyduğunu söyledi. "Birinin üzgün olduğunu anladıklarında, bu onları da üzüyor ve bununla ilgili bir şeyler yapmak istiyorlar. Otistik bireylerin empati yoksunu olduğuna dair bir tür efsane var."diye konuştu.

Daha yakın zamanlarda, Baron-Cohen'in ekibi, 10.000 otistik bireyin genom dizilimini çıkarma planı nedeniyle tepkiyle karşılaştı ve bu durum, otistik toplulukla iki yıllık bir istişarenin ardından projenin iptal edilmesiyle sonuçlandı . Baron-Cohen, artık araştırma önceliklerinin otistik bireylerin katkılarıyla şekillendirilebilmesi veya zenginleştirilebilmesi için yeterince erken bir aşamada istişareye çok daha fazla önem verildiğini söyledi.

Baron-Cohen, "Genelleme yapamam ama birçok otistik insan farklı düşünüyor, sadece moda veya geleneklere göre hareket etmiyorlar, kendi başlarına temel ilkelerden yola çıkarak düşünüyorlar ve bir şeye bakmanın çok yeni bir yolunu bulabiliyorlar," dedi.

Cambridge'in bağışı, otizm teşhislerinde devam eden artışın yaşandığı bir dönemde gerçekleşti. 1998 ile 2018 yılları arasında İngiltere'de neredeyse %800'lük bir artış yaşandı ve 2024-2025 yıllarında, olası otizm tanısıyla ruh sağlığı hizmetlerine yönlendirilen çocuk sayısı tek bir yılda neredeyse %50 arttı .

Bazıları bunun sorumlusunun "aşırı teşhis" olduğunu savunsa da, Baron-Cohen insanların "rastgele bir şekilde" teşhis arayacakları fikrini reddetti. Ekibi, pratisyen hekimlerin otizmi uzman sevk merkezleri kadar doğru teşhis edip edemeyeceğini test eden bir pilot çalışma yürütüyor ve bunun "bekleme listelerini bir gecede kısaltabileceğini" söyledi.

Araştırmaya göre engelli bireyler afet öncesi hazırlık, tahliye, geçici barınma ve sağlık hizmetlerine erişimde ciddi engellerle karşılaşıyor. İzmir Büyükşehir Belediye Meclisi Çevre ve Sağlık Komisyonu üyesi Dr. Mustafa Vatansever, afet süreçlerinde engelli bireylerin gereksinimlerinin yeterince dikkate alınmadığını söyledi.

Türkiye’nin yaşadığı büyük afetlerin engelli bireyler üzerindeki etkisinin gözardı edilmemesi gerektiğini belirten Vatansever, “Engelli bireyler, afet durumlarında daha savunmasız durumda kalabilmekte ve mevcut planlar bu grupların özel gereksinimlerini yeterince dikkate almamaktadır. Cumhuriyet'in haberine göre, 2023 depremlerinin olduğu bölgede kayıtlı toplam engelli sayısı 2 milyon 511 bin 950 kişi iken ağır engelli sayısı 775 bin 12’dir. Bölgede Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’na bağlı toplam 66 engelli ve yaşlı bakım merkezi bulunmaktadır ve bunlarda 5 bin 252 kişi hizmet almaktaydı. Sonuç olarak engelli olduğu halde ihmal edilen kişiler oldukça fazla” dedi.

Afetlere hazırlık sürecinin engelli bireylerin tespit edilmesiyle başlaması gerektiğini vurgulayan Vatansever, yerel yönetimlere önemli görevler düştüğünü ifade etti.

Tahliye süreçlerinin engelli bireyler açısından yaşamsal önem taşıdığına dikkat çeken Vatansever, “Zarar azaltma, hazırlık, müdahale ve iyileştirme aşamalarının her biri kendi içinde ayrı önemli olsa da afet veya acil durum anındaki başarılı bir tahliye, engelli bireyler açısından en yaşamsal konulardan birini oluşturmaktadır. Engeli olmayan bireyler için acil çıkışların ve bina içindeki sığınma alanlarının nerede olduğunu bilmeleri yeterli olabilirken engelli bireylerin öncelikle acil çıkışlara ve sığınma alanlarına nasıl ve hangi donanımla ulaşacaklarını bilmeleri gerekmekte” diye konuştu.

Erken tanının önemine vurgu yapılan platformda, ailelerin gelişimsel farklılıkları erkenden fark edebilmeleri için yaş gruplarına göre gelişim basamakları ve dikkat edilmesi gereken işaretler detaylandırılıyor. Ayrıca, başvuru süreçlerine dair rehberlik hizmeti sunularak ailelerin doğru zamanda doğru adımları atması hedefleniyor.

Platformda, ailelerin yanı sıra uzmanlara yönelik müdahale yöntemleri, aile rehberliği içerikleri ve mesleki gelişim materyalleri de yer alıyor. Kamu kurumları, sivil toplum kuruluşları ve akademik çevrelerle iş birliği içinde hazırlanan sitenin, düzenli olarak güncellenmesi planlanıyor.

Ailelere ücretsiz danışmanlık hizmeti

Platform üzerinden ayrıca, bakanlıkça yürütülen ve otizmli çocuğu bulunan her aileye ücretsiz danışmanlık sunan "Bireysel Sosyal Hizmet Danışmanlığı" projesine dair bilgilere de ulaşılabiliyor. 2023 yılında başlatılan ve 34 ilde uygulanan model, otizmli bireylerin tanıdan itibaren en uygun hizmete erişimini ve ailelere psikososyal destek sunulmasını amaçlıyor.

Her yıl düzenlenen merkezi sınavlarda fırsat eşitliğini güçlendirmek amacıyla özel gereksinimli öğrencilere yönelik uygulanan "Sınav Tedbir Hizmetleri"nin kapsamı genişletilirken; görme yetersizliği, otizm spektrum bozukluğu gibi birçok farklı gruptaki öğrenci için ek süre, okuyucu desteği, hastanede sınav imkanı, muafiyet gibi destekler sunuluyor.

Sınav tedbirleri, öğrencinin sağlık raporu, gereksinim türü ve ihtiyaç duyduğu destek eğitimine göre belirleniyor. Süreç, veli veya vasinin başvurusuyla başlayıp Rehberlik ve Araştırma Merkezleri üzerinden MEBBİS ve e-Okul sistemlerine aktarılıyor.

Okul müdürlükleri ise bu sürecin takibini ve bilgilerin güncelliğini sağlıyor. Öğrencilerin özel gereksinimlerine göre sunulan hizmetler, "ek süre avantajı", "tek kişilik salonlar", "ders muafiyetleri" ve "erişilebilirlik" başlıkları altında toplanıyor.

Bu kapsamda görme, işitme, zihinsel yetersizlik, otizm, özel öğrenme güçlüğü ve ince motor becerilerinde yetersizlik olan öğrencilere gereksinim türlerine göre 20 dakika ek süre tanınıyor.

Görme, işitme, zihinsel yetersizlik, otizm, özel öğrenme güçlüğü, bulaşıcı/süreğen hastalığı ve ince motor becerilerinde yetersizlik olan öğrenciler tek kişilik salonlarda sınava giriyor.

İşitme yetersizliği, zihinsel yetersizlik ve otizm spektrum bozukluğu olan öğrenciler, talep etmeleri halinde yabancı dil testinden muaf tutulabiliyor. Kaba motor becerilerinde güçlük yaşayan öğrenciler özellikle binaların giriş katlarındaki salonlarında sınava alınıyor.

Sağlık durumu okul binasına gelmesine engel olan öğrenciler için de sınav tedbir hizmetleri uygulanıyor. Evde veya hastanede eğitim hizmeti alan öğrenciler için sınav hizmeti, bulundukları ortamda sunuluyor.

LGS kapsamındaki merkezi sınavda alınacak tedbirler

MEB tarafından 13 Haziran'da düzenlenecek LGS kapsamındaki merkezi sınava girecek özel eğitim ihtiyacı olan öğrencilerin, özelliklerine uygun hizmet alabilmeleri için uygulanacak tedbirler de ayrıntılı biçimde düzenlendi.

Görme yetersizliği olan öğrenciler arasında yer alan az gören öğrenciler tek kişilik salonda sınava alınacak ve bu öğrencilere 20 dakika ek süre verilecek. Ayrıca öğrencinin eğitsel performansına göre Rehberlik ve Araştırma Merkezi Müdürlüğünce üç farklı uygulamadan biri tercih edilebilecek.

Bu kapsamda "kodlayıcı eşliğinde 18 punto standart soru kitapçığı ve normal puntolu cevap kağıdı", "okuyucu ve kodlayıcı eşliğinde 18 punto standart soru kitapçığı ve normal puntolu cevap kağıdı" ya da "okuyucu ve kodlayıcı eşliğinde resim, şekil ve grafik içeren sorular yerine eş değer soruların yer aldığı soru kitapçığı ve normal puntolu cevap kağıdı" seçeneklerinden biri kullanılacak.

Özel gereksinimli öğrencilere eşlik edecek okuyucu ve kodlayıcılar, sadece gönüllü öğretmenler arasından değil, "Sınav Tedbir Hizmeti Uygulayıcı Kursu"nu tamamlayan öğretmenlerden seçiliyor. Kursa katılanlar, "betimleyici okuma teknikleri", "iletişim", "etik ve güvenlik" başlıklarında teorik ve pratik eğitimlerden geçiyor.

İçeriği Ölçme, Değerlendirme ve Sınav Hizmetleri Genel Müdürlüğü ile Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü işbirliğinde hazırlanan eğitim kursunu başarıyla tamamlayan öğretmenler, ilk olarak 26 Nisan Pazar günü gerçekleştirilen İlköğretim ve Ortaöğretim Kurumları Bursluluk Sınavı'nda görev aldı.

LGS kapsamındaki merkezi sınavda da özel gereksinimli öğrencilere eşlik edecek okuyucu ve kodlayıcılar, düzenlenen kursu başarıyla tamamlayan öğretmenlerden seçilecek.

Bu yıl hayata geçen "sertifikalı uygulayıcı" modeli ile Türkiye'nin her ilinde, her sınav salonunda aynı standartlarda tedbir hizmetleri sağlanması, uzman görevliler sayesinde, öğrencinin ek süresini en verimli şekilde kullanması, sorunun okunmasından optik forma işaretlenmesine kadar geçen sürede öğrencinin emeğinin korunması hedefleniyor.

Komite, otizm, ağır zihinsel gelişim bozukluğu, spastik diplejik serebral palsi, hidrosefali ve epilepsi teşhisi konulan ve şu anda 21 yaşında olan Arnavut E. B. ile ilgili bir şikayeti inceledi.

Kendisi ve ailesi 2012 yılında korunma ve tıbbi bakım için İsveç'e gelmiş, ancak yıllarca süren başarısız iltica başvuruları ve itirazların ardından 2016 yılında, o 10 yaşındayken Arnavutluk'a sınır dışı edilmişti.

Komite kararına göre aile, E.B.'nin tedavisini sağlamak için yasal statüleri olmadan İsveç'e geri döndü ama oturum izni için defalarca yapılan başvuruları reddedilince 2019'da çocuk 14 yaşındayken tekrar sınır dışı edildi.

Komitenin başkan yardımcısı Wafaa Bassim yaptığı açıklamada, "Ağır ve karmaşık engelleri ve yaşamını tehdit eden sağlık sorunları olan bir çocuğu sınır dışı etmeden önce, devletler titiz ve bireysel bir değerlendirme yapmalı ve temel tedavi ile ilaçların kabul eden ülkede gerçekten erişilebilir ve mevcut olmasını sağlamalıdır," dedi.

Komite, 30 Mart tarihli kararında, "varılacak ülkede telafisi mümkün olmayan gerçek bir zarar riski olduğuna inanmak için önemli gerekçeler varsa, bir kişiyi iade etmemek, sınır dışı etmemek veya bulundukları topraklardan başka bir şekilde çıkarmamak" gerektiğini söyledi.

Açıklamada, "Komite, İsveç makamlarının E.B.'yi sınır dışı etmeden önce Arnavutluk'ta temel ilaçlara ve tıbbi bakıma erişebileceğini doğrulamayarak, onu telafisi mümkün olmayan gerçek bir zarar riskine maruz bıraktığını, yaşam hakkını ve işkence veya zalimane, insanlık dışı veya aşağılayıcı muameleden muaf olma hakkını ihlal ettiğini tespit etmiştir," denildi.

E. B. komiteye yeniden İsveç'e döndüğünü ancak yeni bir sınır dışı kararıyla karşı karşıya olduğunu söyledi.

Komite, Stockholm'den sığınma veya oturma izni başvurularını gözden geçirmesini ve kendisine yeterli tazminat sağlamasını istedi.

18 bağımsız uzmandan oluşan komite, Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin taraf devletlerce uygulanmasını izliyor ve düzenli ülke incelemeleri yapıyor.

Komitenin devletleri kendi kararlarına uymaya zorlama yetkisi yok, ancak kararları itibarî bir ağırlık taşıyor.

Prof. Dr. Verimli, X paylaşımında, "Özel eğitimde kaynaştırma elzemdir.." ifadelerini kullanarak, şu mesajı verdi:

"Bugün kimseye zararı olmayan, tedavi altındaki hatta kendisi zorbalığa uğrayan hastam özel bir okulda velilerin tepkisi üzerine okuldan atılmak istiyor.. Bakın bu sapla samanı karıştırmak olur.. Özel eğitimde kaynaştırma elzemdir.. Bir çocuğun emniyetçi babasının tedavi direnci diğer çocukları kötü etkileyemez.. Lütfen aklıselim, lütfen sağduyu.. Çok üzgün ve şaşkınım.. Fatura bu çocuklara mı çıktı?"

Dernek Yönetim Kurulu Üyesi avukat Cansu Korkmaz, konuyla ilgili şu açıklamayı yaptı:

"Milli Eğitim Bakanlığı Özel Öğretim Kurumları Genel Müdürlüğü'nün 5 Eylül 2025 tarihinde çıkardığı yönetmelik değişikliğine karşı Danıştay'da iptal davası açtık. Bu yönetmelik değişikliğinde üzerinde durduğumuz iki konu vardı. Birincisi, ilkokullara kayıt ve nakil süreçlerinde süreç odaklı değerlendirme ile öğrenci seçebilme yetkisi tanındı özel okullara. İkincisi ise hem ortaokul hem de lise kademesinde sınavla öğrenci seçebilme yetkisi tanındı. Bu iki değişiklik de ne özel eğitim tedbirlerine, ne Anayasa'da düzenlenen fırsat eşitliğine, ne de Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme'ye ve Türkiye'deki engellilerle ilgili yasal düzenlemelerde yer alan makul düzenleme ilkesine değinmemektedir. Herkese tek tip sınav ve tek tip değerlendirme yapıldığında, özel gereksinimli öğrenciler ya da özel eğitim tedbirlerinden faydalanan öğrencilerin eğitim hakkı zedelenmektedir. Biz Türkiye Down Sendromu Derneği olarak bu anlayışın tamamen karşısındayız ve bu sebeple Danıştay'da iptal davası açtık. Şu an ikinci dilekçelerimizi de verdik. Dosya Danıştay'da incelenmektedir. Bu noktada kamuoyunun desteğini bekliyoruz."

Köyün öğrencilerinin özel gösterilerle sahne aldığı etkinlikte, Konak Halk Eğitim Merkezi Müdürü Hüseyin Akpınar da öğrencileri yalnız bırakmadı. Dans ve step gösterileri, şiirler ve şarkılarla renklenen etkinlikte, otizme dikkati çekmek için gökyüzüne kırmızı balonlar salındı.

Kurumlar arası iş birliğine vurgu yapan Akpınar, “Bugün, sivil toplum kuruluşlarıyla kurumlar el ele verdiğinde neleri başarabileceğini görüyoruz. Burada Konak Belediye Başkanlığımız, vakıf yönetimi, Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğümüz, İl ve İlçe Milli Eğitim Müdürlüğümüz, hep birlikte el ele verip engelli vatandaşlarımızı topluma kazandırmak için çok güzel etkinlikler yapıyor. Bu da o etkinliklerden bir tanesi. Emeği geçenlere teşekkür ediyorum” dedi.

Günün en anlamlı konuşmalarından birine ise Konak Engelsiz Yaşam Köyü öğrencilerinden Sertaç Özenç imza attı. Engelsiz Yaşam Köyü’nün yenilenen mutfak atölyesinde baristalık kursuna başlayan Özenç, şunları söyledi:

“Fark et, kabul et, bizimle yürü. Beni anla. Bir zamanlar anlamadınız beni. Kelimelerim eksikti ama ben eksik değildim. Sadece farklı bir yoldan yürüyordum hayatta. Şimdi buradayım, piyano çalıyorum, sahneye çıkıp şiir okuyorum. Sevdiklerim tuttu elimden. Biliyor musunuz yeni bir kursa başladım. Farklı kahveler yapmayı öğreniyorum. Belki de size lezzetli kahveler yapan bir barista olacağım. Ama öncelikle hayatta bağımsız bireyler olabilmemiz için bana ve diğer arkadaşlarıma fırsat vermenizi istiyorum. Çünkü biz de varız, hazırız ve dünyaya kendi rengimizi katmak istiyoruz.”

Konak Engelsiz Yaşam Köyü öğrencilerinin anneleri de etkinlikten ve Engelsiz Yaşam Köyü’nden duydukları memnuniyeti dile getirdi.