Erken tanının önemine vurgu yapılan platformda, ailelerin gelişimsel farklılıkları erkenden fark edebilmeleri için yaş gruplarına göre gelişim basamakları ve dikkat edilmesi gereken işaretler detaylandırılıyor. Ayrıca, başvuru süreçlerine dair rehberlik hizmeti sunularak ailelerin doğru zamanda doğru adımları atması hedefleniyor.

Platformda, ailelerin yanı sıra uzmanlara yönelik müdahale yöntemleri, aile rehberliği içerikleri ve mesleki gelişim materyalleri de yer alıyor. Kamu kurumları, sivil toplum kuruluşları ve akademik çevrelerle iş birliği içinde hazırlanan sitenin, düzenli olarak güncellenmesi planlanıyor.

Ailelere ücretsiz danışmanlık hizmeti

Platform üzerinden ayrıca, bakanlıkça yürütülen ve otizmli çocuğu bulunan her aileye ücretsiz danışmanlık sunan "Bireysel Sosyal Hizmet Danışmanlığı" projesine dair bilgilere de ulaşılabiliyor. 2023 yılında başlatılan ve 34 ilde uygulanan model, otizmli bireylerin tanıdan itibaren en uygun hizmete erişimini ve ailelere psikososyal destek sunulmasını amaçlıyor.

Her yıl düzenlenen merkezi sınavlarda fırsat eşitliğini güçlendirmek amacıyla özel gereksinimli öğrencilere yönelik uygulanan "Sınav Tedbir Hizmetleri"nin kapsamı genişletilirken; görme yetersizliği, otizm spektrum bozukluğu gibi birçok farklı gruptaki öğrenci için ek süre, okuyucu desteği, hastanede sınav imkanı, muafiyet gibi destekler sunuluyor.

Sınav tedbirleri, öğrencinin sağlık raporu, gereksinim türü ve ihtiyaç duyduğu destek eğitimine göre belirleniyor. Süreç, veli veya vasinin başvurusuyla başlayıp Rehberlik ve Araştırma Merkezleri üzerinden MEBBİS ve e-Okul sistemlerine aktarılıyor.

Okul müdürlükleri ise bu sürecin takibini ve bilgilerin güncelliğini sağlıyor. Öğrencilerin özel gereksinimlerine göre sunulan hizmetler, "ek süre avantajı", "tek kişilik salonlar", "ders muafiyetleri" ve "erişilebilirlik" başlıkları altında toplanıyor.

Bu kapsamda görme, işitme, zihinsel yetersizlik, otizm, özel öğrenme güçlüğü ve ince motor becerilerinde yetersizlik olan öğrencilere gereksinim türlerine göre 20 dakika ek süre tanınıyor.

Görme, işitme, zihinsel yetersizlik, otizm, özel öğrenme güçlüğü, bulaşıcı/süreğen hastalığı ve ince motor becerilerinde yetersizlik olan öğrenciler tek kişilik salonlarda sınava giriyor.

İşitme yetersizliği, zihinsel yetersizlik ve otizm spektrum bozukluğu olan öğrenciler, talep etmeleri halinde yabancı dil testinden muaf tutulabiliyor. Kaba motor becerilerinde güçlük yaşayan öğrenciler özellikle binaların giriş katlarındaki salonlarında sınava alınıyor.

Sağlık durumu okul binasına gelmesine engel olan öğrenciler için de sınav tedbir hizmetleri uygulanıyor. Evde veya hastanede eğitim hizmeti alan öğrenciler için sınav hizmeti, bulundukları ortamda sunuluyor.

LGS kapsamındaki merkezi sınavda alınacak tedbirler

MEB tarafından 13 Haziran'da düzenlenecek LGS kapsamındaki merkezi sınava girecek özel eğitim ihtiyacı olan öğrencilerin, özelliklerine uygun hizmet alabilmeleri için uygulanacak tedbirler de ayrıntılı biçimde düzenlendi.

Görme yetersizliği olan öğrenciler arasında yer alan az gören öğrenciler tek kişilik salonda sınava alınacak ve bu öğrencilere 20 dakika ek süre verilecek. Ayrıca öğrencinin eğitsel performansına göre Rehberlik ve Araştırma Merkezi Müdürlüğünce üç farklı uygulamadan biri tercih edilebilecek.

Bu kapsamda "kodlayıcı eşliğinde 18 punto standart soru kitapçığı ve normal puntolu cevap kağıdı", "okuyucu ve kodlayıcı eşliğinde 18 punto standart soru kitapçığı ve normal puntolu cevap kağıdı" ya da "okuyucu ve kodlayıcı eşliğinde resim, şekil ve grafik içeren sorular yerine eş değer soruların yer aldığı soru kitapçığı ve normal puntolu cevap kağıdı" seçeneklerinden biri kullanılacak.

Özel gereksinimli öğrencilere eşlik edecek okuyucu ve kodlayıcılar, sadece gönüllü öğretmenler arasından değil, "Sınav Tedbir Hizmeti Uygulayıcı Kursu"nu tamamlayan öğretmenlerden seçiliyor. Kursa katılanlar, "betimleyici okuma teknikleri", "iletişim", "etik ve güvenlik" başlıklarında teorik ve pratik eğitimlerden geçiyor.

İçeriği Ölçme, Değerlendirme ve Sınav Hizmetleri Genel Müdürlüğü ile Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü işbirliğinde hazırlanan eğitim kursunu başarıyla tamamlayan öğretmenler, ilk olarak 26 Nisan Pazar günü gerçekleştirilen İlköğretim ve Ortaöğretim Kurumları Bursluluk Sınavı'nda görev aldı.

LGS kapsamındaki merkezi sınavda da özel gereksinimli öğrencilere eşlik edecek okuyucu ve kodlayıcılar, düzenlenen kursu başarıyla tamamlayan öğretmenlerden seçilecek.

Bu yıl hayata geçen "sertifikalı uygulayıcı" modeli ile Türkiye'nin her ilinde, her sınav salonunda aynı standartlarda tedbir hizmetleri sağlanması, uzman görevliler sayesinde, öğrencinin ek süresini en verimli şekilde kullanması, sorunun okunmasından optik forma işaretlenmesine kadar geçen sürede öğrencinin emeğinin korunması hedefleniyor.

Komite, otizm, ağır zihinsel gelişim bozukluğu, spastik diplejik serebral palsi, hidrosefali ve epilepsi teşhisi konulan ve şu anda 21 yaşında olan Arnavut E. B. ile ilgili bir şikayeti inceledi.

Kendisi ve ailesi 2012 yılında korunma ve tıbbi bakım için İsveç'e gelmiş, ancak yıllarca süren başarısız iltica başvuruları ve itirazların ardından 2016 yılında, o 10 yaşındayken Arnavutluk'a sınır dışı edilmişti.

Komite kararına göre aile, E.B.'nin tedavisini sağlamak için yasal statüleri olmadan İsveç'e geri döndü ama oturum izni için defalarca yapılan başvuruları reddedilince 2019'da çocuk 14 yaşındayken tekrar sınır dışı edildi.

Komitenin başkan yardımcısı Wafaa Bassim yaptığı açıklamada, "Ağır ve karmaşık engelleri ve yaşamını tehdit eden sağlık sorunları olan bir çocuğu sınır dışı etmeden önce, devletler titiz ve bireysel bir değerlendirme yapmalı ve temel tedavi ile ilaçların kabul eden ülkede gerçekten erişilebilir ve mevcut olmasını sağlamalıdır," dedi.

Komite, 30 Mart tarihli kararında, "varılacak ülkede telafisi mümkün olmayan gerçek bir zarar riski olduğuna inanmak için önemli gerekçeler varsa, bir kişiyi iade etmemek, sınır dışı etmemek veya bulundukları topraklardan başka bir şekilde çıkarmamak" gerektiğini söyledi.

Açıklamada, "Komite, İsveç makamlarının E.B.'yi sınır dışı etmeden önce Arnavutluk'ta temel ilaçlara ve tıbbi bakıma erişebileceğini doğrulamayarak, onu telafisi mümkün olmayan gerçek bir zarar riskine maruz bıraktığını, yaşam hakkını ve işkence veya zalimane, insanlık dışı veya aşağılayıcı muameleden muaf olma hakkını ihlal ettiğini tespit etmiştir," denildi.

E. B. komiteye yeniden İsveç'e döndüğünü ancak yeni bir sınır dışı kararıyla karşı karşıya olduğunu söyledi.

Komite, Stockholm'den sığınma veya oturma izni başvurularını gözden geçirmesini ve kendisine yeterli tazminat sağlamasını istedi.

18 bağımsız uzmandan oluşan komite, Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin taraf devletlerce uygulanmasını izliyor ve düzenli ülke incelemeleri yapıyor.

Komitenin devletleri kendi kararlarına uymaya zorlama yetkisi yok, ancak kararları itibarî bir ağırlık taşıyor.

Prof. Dr. Verimli, X paylaşımında, "Özel eğitimde kaynaştırma elzemdir.." ifadelerini kullanarak, şu mesajı verdi:

"Bugün kimseye zararı olmayan, tedavi altındaki hatta kendisi zorbalığa uğrayan hastam özel bir okulda velilerin tepkisi üzerine okuldan atılmak istiyor.. Bakın bu sapla samanı karıştırmak olur.. Özel eğitimde kaynaştırma elzemdir.. Bir çocuğun emniyetçi babasının tedavi direnci diğer çocukları kötü etkileyemez.. Lütfen aklıselim, lütfen sağduyu.. Çok üzgün ve şaşkınım.. Fatura bu çocuklara mı çıktı?"

Dernek Yönetim Kurulu Üyesi avukat Cansu Korkmaz, konuyla ilgili şu açıklamayı yaptı:

"Milli Eğitim Bakanlığı Özel Öğretim Kurumları Genel Müdürlüğü'nün 5 Eylül 2025 tarihinde çıkardığı yönetmelik değişikliğine karşı Danıştay'da iptal davası açtık. Bu yönetmelik değişikliğinde üzerinde durduğumuz iki konu vardı. Birincisi, ilkokullara kayıt ve nakil süreçlerinde süreç odaklı değerlendirme ile öğrenci seçebilme yetkisi tanındı özel okullara. İkincisi ise hem ortaokul hem de lise kademesinde sınavla öğrenci seçebilme yetkisi tanındı. Bu iki değişiklik de ne özel eğitim tedbirlerine, ne Anayasa'da düzenlenen fırsat eşitliğine, ne de Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme'ye ve Türkiye'deki engellilerle ilgili yasal düzenlemelerde yer alan makul düzenleme ilkesine değinmemektedir. Herkese tek tip sınav ve tek tip değerlendirme yapıldığında, özel gereksinimli öğrenciler ya da özel eğitim tedbirlerinden faydalanan öğrencilerin eğitim hakkı zedelenmektedir. Biz Türkiye Down Sendromu Derneği olarak bu anlayışın tamamen karşısındayız ve bu sebeple Danıştay'da iptal davası açtık. Şu an ikinci dilekçelerimizi de verdik. Dosya Danıştay'da incelenmektedir. Bu noktada kamuoyunun desteğini bekliyoruz."

Köyün öğrencilerinin özel gösterilerle sahne aldığı etkinlikte, Konak Halk Eğitim Merkezi Müdürü Hüseyin Akpınar da öğrencileri yalnız bırakmadı. Dans ve step gösterileri, şiirler ve şarkılarla renklenen etkinlikte, otizme dikkati çekmek için gökyüzüne kırmızı balonlar salındı.

Kurumlar arası iş birliğine vurgu yapan Akpınar, “Bugün, sivil toplum kuruluşlarıyla kurumlar el ele verdiğinde neleri başarabileceğini görüyoruz. Burada Konak Belediye Başkanlığımız, vakıf yönetimi, Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğümüz, İl ve İlçe Milli Eğitim Müdürlüğümüz, hep birlikte el ele verip engelli vatandaşlarımızı topluma kazandırmak için çok güzel etkinlikler yapıyor. Bu da o etkinliklerden bir tanesi. Emeği geçenlere teşekkür ediyorum” dedi.

Günün en anlamlı konuşmalarından birine ise Konak Engelsiz Yaşam Köyü öğrencilerinden Sertaç Özenç imza attı. Engelsiz Yaşam Köyü’nün yenilenen mutfak atölyesinde baristalık kursuna başlayan Özenç, şunları söyledi:

“Fark et, kabul et, bizimle yürü. Beni anla. Bir zamanlar anlamadınız beni. Kelimelerim eksikti ama ben eksik değildim. Sadece farklı bir yoldan yürüyordum hayatta. Şimdi buradayım, piyano çalıyorum, sahneye çıkıp şiir okuyorum. Sevdiklerim tuttu elimden. Biliyor musunuz yeni bir kursa başladım. Farklı kahveler yapmayı öğreniyorum. Belki de size lezzetli kahveler yapan bir barista olacağım. Ama öncelikle hayatta bağımsız bireyler olabilmemiz için bana ve diğer arkadaşlarıma fırsat vermenizi istiyorum. Çünkü biz de varız, hazırız ve dünyaya kendi rengimizi katmak istiyoruz.”

Konak Engelsiz Yaşam Köyü öğrencilerinin anneleri de etkinlikten ve Engelsiz Yaşam Köyü’nden duydukları memnuniyeti dile getirdi.

Engelli bireylerin fiziksel aktiviteye yönlendirilmesi amacıyla çalışmalarını sürdüren İBB Gençlik ve Spor Hizmetleri Dairesi Başkanlığı ve Spor İstanbul, her yaştan engelli bireyi 39 tesiste, 10 branş ve 5 branşa özgü disiplinde sporla bir araya getiriyor.

Engelli Spor Hizmetleri (ESH) ile Önleyici Spor Hizmetleri (ÖSH) kapsamında sunulan spor hizmetlerinden, 2025 yılında yaklaşık 8 bin engelli birey yararlanırken, toplam katılım sayısı 160 bine ulaştı.

6 milyon Down sendromlu birey var

Down sendromu, 21. kromozom çiftinde fazladan bir kromozom bulunması sonucu ortaya çıkıyor. Birleşmiş Milletler de bu nedenle 21 Mart tarihini (21.03) “Dünya Down Sendromu Farkındalık Günü” olarak ilan etti.

Yarışmanın son gününde açık yaş kadınlar 50 metre kelebek finalinde milli sporcu Sevilay Öztürk, 44,06’lık derecesiyle altın madalyanın sahibi oldu. Açık yaş erkekler 50 metre kelebek finalinde mücadele eden milli sporcu Baran Doruk Şimşek ise 36,54’lük derecesiyle genç erkekler kategorisinde gümüş madalya kazandı.

35 ülkenin katıldığı organizasyonyonda Türkiye, açık yaş milli takımıyla dört altın ve iki gümüş olmak üzere toplam altı madalya kazandı. Genç milli takımsa yarışları üç altın ve bir gümüş olmak üzere toplam dört madalyayla tamamladı.

Milli takım, ülkeler sıralamasında açık yaş kategorisinde ikinci, gençler kategorisindeyse dördüncü oldu.

Ancak zamanla bu fark azaldı. Araştırmaya göre 20 yaşına gelindiğinde otizm tanısı alan kız ve erkeklerin sayısı neredeyse eşitlendi. Bu da kız çocuklarına genellikle erkeklerden daha geç tanı konulduğunu gösteriyor.

Araştırmacılar, İsveç'te 1985 ile 2020 yılları arasında doğmuş 2,7 milyon kişiyi inceledi. Bu kişilerin yüzde 2,8'ine iki ile 37 yaşları arasında otizm teşhisi konuldu.

British Medical Journal'da yayımlanan araştırmanın baş yazarı Dr. Caroline Fyfe, kızlarda özellikle ergenlik döneminde teşhislerin arttığına dair bir gözlemlerinin olduğunu söylüyor.

Fyfe'ye göre bu artış en çok 15 ile 19 yaş arasındaki kızlarda ortaya çıktı. Bu da zamanla erkek-kız tanı oranındaki farkın azalmasına yol açtı.

Fyfe bu konuyla alakalı olarak, "20 yaşına gelindiğinde otizm tanısı alan kız ve erkek sayısının bire bir olduğunu gördük. Yani yetişkinliğe geçerken cinsiyetler arasında belirgin bir fark kalmıyor" diyor.

Dünya genelinde durum

Dünya Sağlık Örgütü'ne (WHO) göre 2021 yılında dünya genelinde yaklaşık her 127 kişiden birinde otizm bulunuyordu.

Ancak otizmin görülme oranı ülkeden ülkeye büyük farklılık gösterebiliyor. Özellikle düşük ve orta gelirli ülkelerde bu konuda yeterli veri bulunmuyor.

İngiltere'deki Ulusal Otizm Derneği'ne göre otizmin temel tanı kriterleri arasında iletişim ve sosyal etkileşimde farklılıklar ile tekrarlayıcı davranışlar ve yoğun ilgi alanları yer alıyor.

Dr. Fyfe, kızlarda tanının neden daha geç konulduğunun birden fazla nedeni olabileceğini söylüyor. Ancak bu konuda daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğunu da vurguluyor.

"Tanı kriterlerine baktığımızda erkek çocuklarında daha belirgin takıntılı ilgi alanları ve tekrarlayıcı davranışlar görüldüğünü fark ediyoruz. Bu nedenle kızlarda benzer durumlar her zaman fark edilmeyebiliyor. Çünkü ilgi alanları yoğun olsa bile daha yaygın ve sıradan konular olabiliyor."

Fyfe'ye göre kızlar sosyal iletişimde de çoğu zaman dışarıdan daha iyi görünüyor.

"Aslında zorlanıyor olsalar bile bu zorlukları gizleme, yani 'maskeleme' konusunda daha başarılı olabiliyorlar.

"Ancak ergenliğe gelindiğinde sosyal ilişkiler çok daha karmaşık hale geliyor. Bu nedenle bu durumu sürdürmek zorlaşıyor. O noktada kızlarda kaygı ve depresyon gibi ek sorunlar ortaya çıkabiliyor ve bu süreçte otizm tanısı konulabiliyor."

Bu görüşü Ulusal Otizm Derneği'nin araştırma başkanı Dr. Judith Brown da paylaşıyor.

Brown, BBC Radio 4'te yayımlanan Woman's Hour programına yaptığı açıklamada şunları söylüyor:

"Otistik kızlarda sosyal iletişim farklılıkları genellikle daha ince ve daha az belirgin oluyor. Ayrıca kızlar bu farklılıklarını gizlemek için büyük çaba harcıyor. Bu nedenle belirtileri fark etmek daha zor oluyor."

Brown'a göre ebeveynler ve öğretmenler çoğu zaman otizmin erkek çocuklarda daha yaygın olduğu düşüncesiyle hareket ediyor.

Toplumda bazı kalıplaşmış düşünceler olduğunu söyleyen Brown, "Örneğin otistik olan kişinin erkek olması gerektiği, yalnız olmayı sevdiği, ek bir öğrenme güçlüğü olduğu ya da belirgin takıntıları bulunduğu düşünülüyor" diyor ve şöyle devam ediyor:

"Bu varsayımlar, kızların otistik olabileceği ihtimalinin göz ardı edilmesine yol açıyor. Bu yüzden birçok kız ya fark edilmiyor ya da sadece utangaç, sosyal açıdan çekingen veya biraz sıra dışı olarak değerlendiriliyor."

'Ben sadece biraz farklıyım ve bu sorun değil'

Betsey, 18 yaşında bir üniversite öğrencisi. Aynı zamanda Ambitious About Autism adlı yardım kuruluşunda gençlik danışmanı olarak çalışıyor.

Betsey'e otizm teşhisi lise son sınıfta konuldu. Bu dönemde okul hayatındaki değişimlere uyum sağlamakta zorlanmış ve kendi ifadesiyle "otistik tükenmişlik" yaşamıştı.

Woman's Hour programına konuşan Betsey şöyle anlatıyor:

"Çok sık yorgun hissediyordum. Kendimi okula götürmekte ve okulda kalmakta zorlanıyordum. Gürültü gibi çevresel uyaranlarla başa çıkmak da benim için daha zor hale gelmişti."

Betsey, daha önce otizm ihtimalinden söz edildiğini ancak kızlarda otizm hakkında yeterince bilgi sahibi olmadığı için değerlendirme yaptırmadığını söylüyor.

Sorunlar arttığında ise tanı sürecine girmiş.

Dr. Brown'a göre Betsey'nin hikâyesi oldukça yaygın bir durumu yansıtıyor.

"Kızlar çoğu zaman kendilerini diğer insanlardan farklı hissettiklerini ilk fark eden kişiler oluyor."

Brown bu durumu şöyle anlatıyor:

"Bir kız bana 'Herkesin hayatı nasıl yaşayacağını anlatan bir kullanım kılavuzu varmış gibi görünüyor ama ben o kılavuzu hiç almadım' demişti. Bu duygu oldukça yaygın."

Brown'a göre yoğun ilgi alanları da kız ve erkek çocuklarda farklı şekilde algılanabiliyor. Erkek çocuklarda bu ilgi alanları genellikle "takıntı" olarak görülürken, kızlarda okuma, hayvan sevgisi veya örgü gibi daha yaygın hobilerle benzerlik gösterebiliyor. Bu nedenle çoğu zaman yalnızca bir hobi ya da rahatlama yöntemi olarak değerlendiriliyor.

Oysa otizmin işareti, bu ilgi alanlarının ne kadar yoğun olduğunda yatıyor.

Betsey ise teşhis aldıktan sonra kendisini daha iyi anladığını söylüyor.

"Artık biliyorum ki bende yanlış olan bir şey yok. Ben sadece biraz farklıyım ve bu sorun değil."

Dr. Fyfe'ye göre otizm teşhisi hâlâ araştırılmaya devam eden bir alan. Özellikle kızlarda tanının neden daha geç konulduğunu anlamak için daha fazla çalışmaya ihtiyaç var.

Fyfe, gelecekte araştırılması gereken konulardan birinin de otizm tanı kriterlerinin kızlar için farklı şekilde ele alınıp alınmaması olduğunu söylüyor. Çünkü otizm kızlarda farklı biçimlerde ortaya çıkabiliyor.

"Otizmin erkeklerde daha yaygın olduğu varsayıldığı için bugüne kadar yapılan araştırmaların büyük bölümü erkek çocuklar üzerinde yapıldı. Tanı kriterleri de erkeklerde gözlemlenen davranışlara dayanarak geliştirildi."

"Bu nedenle özellikle küçük kızlarda otizmin nasıl ortaya çıktığını inceleyen çalışmalar yapmak önemli olabilir. Böylece erken yaşlarda görülen davranışları ve belirtileri daha iyi anlayabiliriz."